CHỈ SỐ AXIT URIC CAO: GIẢI MÃ RỐI LOẠN CHUYỂN HÓA PURIN - NGUYÊN NHÂN BỆNH GOUT SÂU XA BẠN CẦN BIẾT

Chỉ số axit uric cao là gì?

Axit uric là sản phẩm cuối cùng được tạo ra khi cơ thể phân giải purin. Purin là thành phần có trong DNA, RNA và nhiều hợp chất tham gia quá trình chuyển hóa năng lượng của tế bào. Cơ thể luôn có purin nội sinh, đồng thời cũng nhận thêm purin từ thực phẩm và đồ uống hằng ngày.

Sau khi purin được phân giải, axit uric hình thành và được vận chuyển trong máu đến thận để đào thải qua nước tiểu. Một phần nhỏ axit uric được đào thải qua đường ruột. Ở pH sinh lý, axit uric chủ yếu tồn tại dưới dạng muối urat. Khi nồng độ urat vượt quá khả năng hòa tan, tinh thể urat có thể lắng đọng ở khớp, mô mềm hoặc đường tiết niệu.

Theo MedlinePlus, xét nghiệm acid uric đo lượng axit uric trong máu hoặc nước tiểu. Mức axit uric cao có thể liên quan đến gout, sỏi thận hoặc bệnh thận, nhưng kết quả cần được diễn giải cùng triệu chứng và bối cảnh sức khỏe cụ thể.

Rối loạn chuyển hóa purin liên quan gì đến axit uric?

Purin trong cơ thể đến từ ba nguồn chính: thức ăn và đồ uống, quá trình tái tạo tế bào, và quá trình cơ thể tự tổng hợp purin. Khi purin được chuyển hóa, axit uric được tạo ra như sản phẩm cuối cùng.

Nếu cơ thể tạo axit uric nhiều hơn khả năng đào thải, hoặc thận đào thải axit uric kém, nồng độ axit uric trong máu sẽ tăng. Đây là lý do một số người ăn uống không quá nhiều đạm vẫn có axit uric cao, trong khi người khác tăng axit uric chủ yếu do chế độ ăn, bia rượu hoặc bệnh nền.

Axit uric cao có phải chắc chắn là gout không?

Không. Axit uric cao là yếu tố nguy cơ quan trọng của gout, nhưng không đủ để kết luận chắc chắn đã mắc gout. CDC cũng lưu ý rằng không phải mọi người có nồng độ axit uric cao đều phát triển thành gout.

Để chẩn đoán gout, bác sĩ thường cần kết hợp triệu chứng đau, sưng, nóng, đỏ khớp; vị trí khớp bị ảnh hưởng; tiền sử gout hoặc sỏi thận; thuốc đang dùng; chức năng thận; xét nghiệm máu, xét nghiệm nước tiểu và trong một số trường hợp có thể cần xét nghiệm dịch khớp hoặc chẩn đoán hình ảnh.

Chỉ số axit uric bao nhiêu là cao?

Ngưỡng axit uric có thể khác nhau tùy phòng xét nghiệm, giới tính, độ tuổi và đơn vị đo. Trong thực hành thường gặp, axit uric máu thường được xem là cao khi vượt khoảng 6 mg/dL ở nữ hoặc 7 mg/dL ở nam. Bạn nên đọc kết quả cùng mục “giá trị tham chiếu” in trên phiếu xét nghiệm.

American College of Rheumatology khuyến nghị chiến lược điều trị gout theo mục tiêu, trong đó thuốc hạ urat được điều chỉnh dựa trên xét nghiệm urat máu nối tiếp, với mục tiêu thường là dưới 6 mg/dL ở người bệnh gout đang dùng thuốc hạ urat.

Vì sao chỉ số trên 7 mg/dL thường được chú ý?

Khi nồng độ axit uric tăng, urat có xu hướng kết tinh nhiều hơn, nhất là ở các khớp ngoại vi như ngón chân cái, cổ chân, gối, bàn chân hoặc bàn tay. Tinh thể urat có thể kích hoạt phản ứng viêm, gây đau dữ dội, sưng, nóng, đỏ tại khớp.

Tuy nhiên, một kết quả cao sau bữa ăn nhiều đạm, sau uống rượu bia, khi mất nước hoặc trong lúc dùng một số thuốc có thể cần được kiểm tra lại. Nếu chỉ số cao kéo dài, đặc biệt kèm đau khớp, tiền sử gout hoặc sỏi thận, bạn nên trao đổi với bác sĩ.

Bảng quy đổi axit uric mg/dL sang µmol/L

Tại Việt Nam, phiếu xét nghiệm có thể dùng đơn vị mg/dL hoặc µmol/L. Nhiều người tìm kiếm “axit uric 500 có cao không” hoặc “axit uric 600 nguy hiểm không” vì kết quả đang hiển thị theo µmol/L.

Công thức quy đổi thường dùng:

• µmol/L = mg/dL × 59,48
• mg/dL = µmol/L ÷ 59,48

Axit uric 500 µmol/L có cao không?

Axit uric khoảng 500 µmol/L tương đương khoảng 8,4 mg/dL. Con số này thường cao hơn ngưỡng tham chiếu thông dụng ở cả nam và nữ. Mức độ đáng lo phụ thuộc vào việc chỉ số có lặp lại nhiều lần hay không, có đau khớp hay không, có sỏi thận hay bệnh thận hay không.

Axit uric 600 µmol/L có nguy hiểm không?

Axit uric khoảng 600 µmol/L tương đương khoảng 10,1 mg/dL. Đây là mức cao đáng kể. Người có kết quả này nên đi khám, đặc biệt nếu có đau khớp, hạt nổi quanh khớp, tiền sử gout, đau hông lưng, tiểu máu hoặc bệnh thận.

Không nên tự uống thuốc hạ axit uric chỉ dựa trên một lần đo. Thuốc cần được lựa chọn theo tình trạng gout, chức năng thận, thuốc đang dùng và nguy cơ tác dụng phụ.

Nguyên nhân và đối tượng dễ bị chỉ số axit uric cao

Tăng axit uric thường xảy ra khi cơ thể sản xuất quá nhiều axit uric, thận đào thải quá ít hoặc kết hợp cả hai. Có thể chia nguyên nhân thành nhóm nội sinh và ngoại sinh để dễ theo dõi.

Nguyên nhân nội sinh

• Di truyền: Một số người có cơ địa tạo axit uric nhiều hơn hoặc đào thải kém hơn. Tiền sử gia đình mắc gout là yếu tố cần chú ý.
• Rối loạn chuyển hóa purin: Một số rối loạn hiếm gặp như thiếu hụt enzym HPRT trong hội chứng Lesch-Nyhan có thể làm tăng axit uric nặng.
• Bệnh thận: Khi chức năng thận suy giảm, khả năng lọc và đào thải axit uric giảm, khiến axit uric tích tụ trong máu.
• Bệnh lý chuyển hóa: Thừa cân, béo phì, kháng insulin, đái tháo đường, tăng huyết áp và rối loạn lipid máu thường đi kèm nguy cơ tăng axit uric.
• Tăng phân hủy tế bào: Một số bệnh máu, ung thư hoặc quá trình hóa trị có thể làm purin giải phóng nhiều hơn, dẫn đến tăng axit uric.

Nguyên nhân ngoại sinh

CDC liệt kê các yếu tố có thể làm tăng nồng độ axit uric và nguy cơ gout gồm béo phì, một số thuốc như thuốc lợi tiểu, thực phẩm hoặc đồ uống nhiều purin, rượu bia, đồ uống có đường, thịt đỏ và động vật có vỏ.

• Chế độ ăn nhiều purin: Nội tạng động vật, thịt đỏ, động vật có vỏ, cá mòi, cá cơm, cá trích, cá ngừ và một số loại hải sản có thể làm tăng gánh purin.
• Rượu bia: Bia vừa chứa purin vừa có thể ảnh hưởng đến đào thải axit uric.
• Đồ uống nhiều fructose: Nước ngọt, siro, bánh kẹo và thực phẩm chứa high-fructose corn syrup có thể thúc đẩy tăng axit uric.
• Mất nước: Khi cơ thể thiếu nước, nước tiểu cô đặc hơn, axit uric khó đào thải hơn và nguy cơ kết tinh cũng cao hơn.
• Một số thuốc: Thuốc lợi tiểu, aspirin liều thấp, niacin hoặc thuốc ức chế miễn dịch có thể ảnh hưởng đến nồng độ axit uric. Không tự ý ngừng thuốc khi chưa hỏi bác sĩ.

Ai dễ bị tăng axit uric máu?

• Nam giới, đặc biệt từ tuổi trung niên trở lên.
• Phụ nữ sau mãn kinh.
• Người có tiền sử gia đình mắc gout.
• Người thừa cân, béo phì hoặc ít vận động.
• Người tăng huyết áp, kháng insulin, đái tháo đường hoặc rối loạn mỡ máu.
• Người có bệnh thận mạn hoặc chức năng thận suy giảm.
• Người thường xuyên uống bia rượu, ăn nhiều nội tạng, thịt đỏ hoặc hải sản nhiều purin.
• Người đang dùng thuốc có thể làm tăng axit uric, ví dụ một số thuốc lợi tiểu.
• Người đang điều trị ung thư hoặc có tình trạng tăng phân hủy tế bào.

Nếu thuộc nhóm nguy cơ, bạn không nhất thiết phải xét nghiệm quá thường xuyên khi chưa có triệu chứng. Tuy nhiên, nên kiểm tra định kỳ theo tư vấn bác sĩ, đặc biệt nếu đã từng có kết quả acid uric cao hoặc có bệnh nền đi kèm.

Dấu hiệu cảnh báo gout, sỏi thận và biến chứng

Nhiều người có axit uric cao nhưng không có triệu chứng. Tình trạng này gọi là tăng axit uric máu không triệu chứng. Tuy nhiên, khi tinh thể urat gây viêm khớp hoặc hình thành sỏi, cơ thể có thể xuất hiện dấu hiệu rõ ràng hơn.

Dấu hiệu gợi ý cơn gout cấp

CDC mô tả các dấu hiệu ở khớp bị gout gồm đau, sưng, đỏ và nóng. Cơn gout có thể xuất hiện đột ngột, kéo dài vài ngày đến vài tuần, sau đó có giai đoạn lui bệnh trước khi tái phát.

• Đau khớp đột ngột, thường đau dữ dội về đêm hoặc gần sáng.
• Khớp sưng, nóng, đỏ, chạm nhẹ cũng đau.
• Vị trí hay gặp là ngón chân cái, cổ chân, gối, bàn chân, cổ tay hoặc ngón tay.
• Cơn đau có thể kéo dài vài ngày đến vài tuần rồi giảm.
• Nếu không kiểm soát tốt, các đợt viêm có thể xuất hiện thường xuyên hơn.

Bạn có thể đọc thêm bài bệnh gout là gì, dấu hiệu và 4 giai đoạn cần biết để hiểu rõ hơn về biểu hiện của gout qua từng giai đoạn.

Dấu hiệu có thể liên quan đến sỏi thận

MedlinePlus cho biết xét nghiệm axit uric nước tiểu có thể được dùng để tìm hiểu liệu nồng độ axit uric cao có gây sỏi thận hay không, hoặc để theo dõi nguy cơ sỏi thận ở người có gout.

• Đau vùng hông lưng, đau lan xuống bụng dưới hoặc bẹn.
• Tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu ít hoặc nước tiểu có máu.
• Nước tiểu đục, có mùi bất thường.
• Buồn nôn, nôn, sốt hoặc ớn lạnh nếu có nhiễm trùng đi kèm.

Biến chứng khi axit uric cao kéo dài

Axit uric cao kéo dài không phải lúc nào cũng gây biến chứng ngay. Nhưng nếu tinh thể urat tích tụ trong thời gian dài, nguy cơ tổn thương khớp, thận và mô mềm sẽ tăng lên.

• Bệnh gout tái phát: Cơn đau xuất hiện nhiều lần, thời gian lui bệnh ngắn hơn.
• Hạt tophi: Tinh thể urat tích tụ thành khối dưới da quanh khớp, vành tai, khuỷu tay hoặc gân.
• Tổn thương và biến dạng khớp: Viêm lặp lại có thể làm khớp đau mạn tính, cứng và giảm vận động.
• Sỏi thận: Axit uric trong nước tiểu cao có thể góp phần hình thành sỏi, gây đau và nhiễm trùng tiết niệu.
• Suy giảm chức năng thận: Người có bệnh thận mạn cần theo dõi sát vì khả năng đào thải axit uric bị ảnh hưởng.
• Liên quan bệnh chuyển hóa: Axit uric cao thường đi cùng thừa cân, tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn mỡ máu.

Không phải mọi trường hợp tăng axit uric máu không triệu chứng đều cần dùng thuốc. Quyết định điều trị phụ thuộc vào mức axit uric, triệu chứng, tần suất cơn gout, hạt tophi, sỏi thận, chức năng thận và bệnh nền đi kèm.

Xét nghiệm và cách kiểm soát chỉ số axit uric cao

Xét nghiệm acid uric có thể thực hiện bằng mẫu máu hoặc mẫu nước tiểu. Xét nghiệm máu thường dùng để đánh giá nồng độ axit uric hiện tại. Xét nghiệm nước tiểu 24 giờ có thể được bác sĩ chỉ định khi cần đánh giá đào thải axit uric hoặc nguy cơ sỏi thận.

Xét nghiệm acid uric cần chuẩn bị gì?

MedlinePlus cho biết xét nghiệm máu acid uric thường không cần chuẩn bị đặc biệt. Tuy vậy, nhiều thuốc có thể ảnh hưởng đến kết quả, bao gồm aspirin và niacin. Bạn nên thông báo với bác sĩ hoặc nhân viên y tế về thuốc, thực phẩm chức năng và bệnh nền đang có. Không tự ý ngừng thuốc trước xét nghiệm nếu chưa được hướng dẫn.

• Hỏi phòng xét nghiệm xem có cần nhịn ăn hay không, vì yêu cầu có thể khác nhau.
• Tránh uống rượu bia trước ngày xét nghiệm nếu bác sĩ không có hướng dẫn khác.
• Uống đủ nước, tránh để cơ thể mất nước.
• Ghi lại thuốc đang dùng và các cơn đau khớp gần đây nếu có.

Có nên xét nghiệm lại không?

Có. Một lần xét nghiệm cao chưa phản ánh toàn bộ tình trạng chuyển hóa. Bác sĩ có thể chỉ định kiểm tra lại sau khi bạn điều chỉnh chế độ ăn, uống đủ nước, kiểm soát bệnh nền hoặc thay đổi thuốc theo hướng dẫn.

Nếu đang điều trị gout, việc xét nghiệm nối tiếp có giá trị cao hơn một lần đo riêng lẻ vì giúp bác sĩ đánh giá xu hướng và điều chỉnh thuốc phù hợp.

Điều chỉnh chế độ ăn uống

• Hạn chế nội tạng động vật, thịt đỏ, hải sản nhiều purin và các bữa ăn quá nhiều đạm.
• Giảm bia rượu, đặc biệt là bia, vì đây là yếu tố dễ kích hoạt cơn gout ở nhiều người.
• Giảm nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo và thực phẩm chứa nhiều đường fructose.
• Uống đủ nước, nhất là khi vận động, làm việc ngoài trời hoặc có tiền sử sỏi thận.
• Tăng rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo và nguồn đạm phù hợp theo tư vấn dinh dưỡng.

Bạn có thể đọc thêm bài bệnh gout kiêng ăn gì và nên ăn gì để xây dựng chế độ ăn phù hợp hơn nếu từng tăng axit uric hoặc có nguy cơ gout.

Kiểm soát cân nặng và bệnh nền

Giảm cân lành mạnh có thể hỗ trợ cải thiện axit uric, huyết áp, đường huyết và mỡ máu. Tuy nhiên, không nên nhịn ăn cực đoan hoặc giảm cân quá nhanh, vì điều này có thể làm rối loạn chuyển hóa và tăng nguy cơ bùng phát gout ở một số người.

Nếu bạn có đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh thận hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu, hãy trao đổi với bác sĩ về kế hoạch theo dõi axit uric. Việc tự ý đổi thuốc hoặc ngừng thuốc có thể gây rủi ro.

Khi nào cần đi khám?

• Axit uric cao kéo dài hoặc tăng rất cao dù đã điều chỉnh ăn uống.
• Có cơn đau khớp đột ngột, sưng nóng đỏ, đau tái phát nhiều lần.
• Có hạt nổi quanh khớp, nghi ngờ hạt tophi.
• Có triệu chứng sỏi thận như đau hông lưng, tiểu máu, tiểu buốt.
• Đang có bệnh thận, ung thư, hóa trị hoặc nhiều bệnh chuyển hóa đi kèm.
• Kết quả tại nhà và kết quả phòng xét nghiệm chênh lệch nhiều lần, chưa rõ nguyên nhân.

Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn về ngưỡng an toàn và nguy hiểm, có thể xem thêm bài chỉ số axit uric bao nhiêu là cao.

Theo dõi axit uric tại nhà với Fora 6 Connect

Việc theo dõi axit uric định kỳ giúp bạn chủ động hơn trong quản lý sức khỏe, đặc biệt nếu bạn từng tăng axit uric, có nguy cơ gout, đang điều chỉnh chế độ ăn hoặc cần theo dõi nhiều chỉ số chuyển hóa cùng lúc.

Fora 6 Connect là thiết bị đo đa thông số hỗ trợ kiểm tra nhanh tại nhà. Theo thông tin từ ForaCare, FORA 6 Series hỗ trợ đo 6 thông số gồm đường huyết, hematocrit, hemoglobin, beta-ketone, axit uric và cholesterol toàn phần.

Với người có nguy cơ gout, từng tăng axit uric hoặc cần theo dõi nhiều chỉ số chuyển hóa, thiết bị đo tại nhà có thể giúp ghi nhận xu hướng giữa các lần tái khám. Tuy nhiên, kết quả tại nhà chỉ nên được xem là dữ liệu tham khảo, không thay thế xét nghiệm tại cơ sở y tế hoặc chẩn đoán của bác sĩ.

Ai nên cân nhắc theo dõi axit uric tại nhà?

• Người từng có chỉ số axit uric cao và muốn theo dõi xu hướng sau khi thay đổi chế độ ăn.
• Người có tiền sử gout hoặc gia đình có người mắc gout.
• Người cần theo dõi nhiều chỉ số như đường huyết, cholesterol, ketone và axit uric.
• Người muốn có dữ liệu tham khảo trước khi tái khám hoặc trao đổi với bác sĩ.
• Người cần ghi nhận xu hướng chỉ số theo nhiều mốc thời gian thay vì chỉ dựa vào cảm giác cơ thể.

Theo dõi tại nhà cần lưu ý gì?

• Đo theo hướng dẫn của nhà sản xuất, dùng đúng loại que thử và đúng quy trình lấy mẫu.
• Ghi lại thời điểm đo, bữa ăn gần nhất, lượng nước uống, thuốc đang dùng và triệu chứng nếu có.
• Không tự tăng, giảm hoặc ngừng thuốc dựa trên kết quả tại nhà.
• Mang theo lịch sử kết quả khi tái khám để bác sĩ có thêm dữ liệu tham khảo.
• Nếu kết quả tại nhà cao bất thường nhiều lần, nên xác nhận lại bằng xét nghiệm tại cơ sở y tế.

Ngoài thiết bị đo, người dùng cũng nên chuẩn bị đúng vật tư đi kèm như que thử Fora 6 và tuân thủ hướng dẫn sử dụng của nhà sản xuất để kết quả theo dõi có ý nghĩa hơn.