TOÀN DIỆN KIẾN THỨC BỆNH TIỂU ĐƯỜNG TUÝP 2: TỪ A-Z ĐỂ KIỂM SOÁT VÀ HƯỚNG TỚI THUYÊN GIẢM

Bệnh tiểu đường tuýp 2 là gì và vì sao cần kiểm soát sớm?

Bệnh tiểu đường tuýp 2, còn gọi là đái tháo đường type 2, là bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính. Sau bữa ăn, carbohydrate trong thực phẩm được chuyển thành glucose và đi vào máu. Insulin, một hormone do tuyến tụy sản xuất, có nhiệm vụ giúp glucose đi từ máu vào tế bào để tạo năng lượng.

Khi bị tiểu đường tuýp 2, tế bào trong cơ thể đáp ứng kém với insulin. Tuyến tụy phải làm việc nhiều hơn để tiết insulin, nhưng theo thời gian có thể không còn đáp ứng đủ. Hậu quả là glucose tích tụ trong máu, làm đường huyết tăng cao kéo dài.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, năm 2022 có khoảng 14% người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên sống chung với bệnh tiểu đường, tăng so với khoảng 7% năm 1990. WHO cũng ghi nhận hơn một nửa người trưởng thành từ 30 tuổi trở lên mắc tiểu đường chưa dùng thuốc điều trị trong năm 2022.

Tại Việt Nam, IDF Diabetes Atlas ước tính năm 2024 có khoảng 2,5 triệu người trưởng thành từ 20 đến 79 tuổi mắc tiểu đường. Con số này cho thấy bệnh tiểu đường tuýp 2 không còn là vấn đề xa lạ, đặc biệt trong bối cảnh lối sống ít vận động, ăn nhiều tinh bột tinh chế, thừa cân và stress kéo dài ngày càng phổ biến.

Kiểm soát sớm rất quan trọng vì đường huyết cao có thể gây tổn thương mạch máu nhỏ, mạch máu lớn và dây thần kinh. Khi kiểm soát tốt đường huyết, huyết áp, mỡ máu và cân nặng, người bệnh có thể giảm nguy cơ biến chứng tim mạch, thận, mắt, thần kinh và bàn chân.

Dấu hiệu bệnh tiểu đường tuýp 2 và nhóm nguy cơ cao

Dấu hiệu bệnh tiểu đường tuýp 2 có thể rất mờ nhạt. Một số người chỉ thấy mệt, khát nước hoặc tiểu nhiều hơn bình thường nên dễ bỏ qua. Tuy nhiên, nếu các triệu chứng xuất hiện lặp lại, đặc biệt ở người có yếu tố nguy cơ, bạn nên xét nghiệm đường huyết sớm.

Dấu hiệu thường gặp

• Khát nước nhiều, uống nước liên tục.
• Đi tiểu nhiều lần, nhất là tiểu đêm.
• Mệt mỏi, uể oải, khó tập trung.
• Nhanh đói hoặc thèm ăn nhiều hơn.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Nhìn mờ, mắt nhanh mỏi.
• Vết thương lâu lành, dễ nhiễm trùng da hoặc nhiễm nấm.
• Tê bì, châm chích, bỏng rát ở bàn tay hoặc bàn chân.

Những ai nên chủ động kiểm tra đường huyết?

Bạn nên chủ động kiểm tra nếu thừa cân, béo bụng, ít vận động, có cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc bệnh tiểu đường, từng bị tiểu đường thai kỳ, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ hoặc từng được chẩn đoán tiền tiểu đường.

Không có triệu chứng không đồng nghĩa đường huyết bình thường. Với người có nguy cơ cao, xét nghiệm định kỳ giúp phát hiện tiền tiểu đường hoặc tiểu đường tuýp 2 trước khi biến chứng xuất hiện.

Chỉ số chẩn đoán bệnh tiểu đường tuýp 2 cần biết

Không nên chẩn đoán bệnh tiểu đường tuýp 2 chỉ dựa trên cảm giác hoặc một lần tự đo tại nhà. Chẩn đoán cần dựa trên xét nghiệm máu theo tiêu chuẩn y khoa. Theo NIDDK và American Diabetes Association, các xét nghiệm thường dùng gồm HbA1c, đường huyết lúc đói, nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống và đường huyết bất kỳ khi có triệu chứng.

HbA1c phản ánh mức đường huyết trung bình trong khoảng 2 đến 3 tháng gần đây. Đường huyết lúc đói cho biết mức glucose sau một khoảng thời gian không ăn. OGTT đánh giá khả năng xử lý glucose của cơ thể sau khi uống dung dịch đường theo quy trình xét nghiệm.

Máy đo đường huyết cá nhân có giá trị lớn trong theo dõi hằng ngày. Tuy nhiên, nếu kết quả tại nhà thường xuyên cao bất thường, bạn nên ghi lại chỉ số, thời điểm đo, bữa ăn liên quan, thuốc đang dùng và đi khám để được xét nghiệm xác nhận.

Cách kiểm soát tiểu đường tuýp 2 tại nhà

Kiểm soát tiểu đường tuýp 2 không chỉ là uống thuốc. Mục tiêu là giữ đường huyết trong khoảng an toàn, đồng thời giảm nguy cơ biến chứng lâu dài. Người bệnh cần phối hợp chế độ ăn, vận động, kiểm soát cân nặng, dùng thuốc đúng chỉ định và theo dõi chỉ số đều đặn.

Ăn uống để đường huyết ổn định hơn

Người bệnh không nhất thiết phải kiêng hoàn toàn cơm hoặc tinh bột. Điều quan trọng là chọn loại tinh bột phù hợp, kiểm soát khẩu phần và phối hợp bữa ăn để đường huyết sau ăn tăng chậm hơn.

• Ưu tiên rau không tinh bột như rau lá xanh, bông cải, dưa leo, bí, mướp, cải thìa.
• Chọn tinh bột hấp thu chậm như gạo lứt, yến mạch, khoai lang, đậu hoặc bánh mì nguyên cám nếu phù hợp.
• Ăn đủ đạm từ cá, thịt nạc, trứng, đậu hũ, sữa chua không đường hoặc nguồn đạm khác.
• Hạn chế nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo, nước ép trái cây nhiều đường và tinh bột tinh chế.
• Không bỏ bữa tùy tiện nếu đang dùng thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết.

Nếu cần khung thực hành dễ áp dụng, bạn có thể tham khảo thêm thực đơn cho người tiểu đường tuýp 2 và điều chỉnh theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Vận động đều để tăng nhạy cảm insulin

Hoạt động thể chất giúp cơ bắp sử dụng glucose tốt hơn. Người mới bắt đầu có thể đi bộ nhanh, đạp xe nhẹ, bơi, tập tạ nhẹ hoặc tập dây kháng lực. Một cách đơn giản là đi bộ 10 đến 15 phút sau bữa ăn, sau đó tăng dần theo thể lực.

Nếu có bệnh tim mạch, bệnh thận, đau khớp, biến chứng bàn chân hoặc đường huyết quá cao, bạn nên hỏi bác sĩ trước khi tăng cường độ tập luyện. Bạn cũng có thể tham khảo các bài tập cho người tiểu đường tuýp 2 tại nhà để bắt đầu nhẹ nhàng hơn.

Theo dõi đường huyết tại nhà đúng cách

Theo dõi đường huyết giúp bạn biết cơ thể phản ứng thế nào với bữa ăn, vận động, giấc ngủ, stress và thuốc. Các thời điểm thường được bác sĩ chỉ định gồm đường huyết lúc đói, trước bữa ăn, sau ăn 1 đến 2 giờ, trước hoặc sau vận động và khi có triệu chứng bất thường.

Để hiểu rõ hơn về vai trò của việc theo dõi đường huyết và ketone tại nhà, bạn nên ghi lại kết quả đo theo từng thời điểm thay vì chỉ nhìn một chỉ số đơn lẻ. Thiết bị FORA 6 Connect hỗ trợ theo dõi nhiều chỉ số tại nhà như đường huyết, cholesterol toàn phần, ketone, axit uric, hemoglobin và hematocrit. Thiết bị đo tại nhà nên được dùng như công cụ theo dõi và ghi nhận dữ liệu, không thay thế chẩn đoán hay phác đồ điều trị của bác sĩ.

Dùng thuốc và tái khám đúng hẹn

Một số người có thể cải thiện đường huyết nhờ thay đổi lối sống, nhưng nhiều người vẫn cần thuốc. Thuốc điều trị tiểu đường tuýp 2 có thể gồm metformin, nhóm SGLT-2, nhóm GLP-1, sulfonylurea, insulin hoặc nhóm thuốc khác tùy tình trạng.

Không nên tự ý mua thuốc, tăng liều, giảm liều hoặc ngưng thuốc. Bạn có thể dùng ứng dụng YSalus để lưu dữ liệu sức khỏe, theo dõi chỉ số và kết nối tư vấn y tế khi cần.

Tiểu đường tuýp 2 có thuyên giảm được không?

Tiểu đường tuýp 2 có thể thuyên giảm ở một số người, đặc biệt khi bệnh mới được phát hiện, cân nặng được kiểm soát tốt và người bệnh duy trì thay đổi lối sống bền vững. Tuy nhiên, thuyên giảm không có nghĩa là khỏi hẳn.

Theo đồng thuận quốc tế được American Diabetes Association công bố, thuyên giảm thường được hiểu là HbA1c dưới 6,5% kéo dài ít nhất 3 tháng mà không dùng thuốc hạ đường huyết thông thường. Dù vậy, đường huyết vẫn có thể tăng trở lại nếu tăng cân, ăn uống mất kiểm soát, ít vận động hoặc có bệnh lý đi kèm.

Nếu muốn hướng tới thuyên giảm, bạn nên làm việc với bác sĩ để có kế hoạch an toàn. Bạn có thể đọc thêm lộ trình 10 bước thuyên giảm tiểu đường tuýp 2 để hiểu các trụ cột cần chuẩn bị. Điều này đặc biệt quan trọng nếu đang dùng insulin, sulfonylurea hoặc thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết. Không nên tự ngưng thuốc chỉ vì vài lần đo tại nhà cho kết quả tốt hơn.

Biến chứng bệnh tiểu đường tuýp 2 và khi nào cần đi khám?

Đường huyết cao kéo dài có thể gây biến chứng trên nhiều cơ quan. Biến chứng thường không xuất hiện ngay, nhưng có thể âm thầm tiến triển nếu người bệnh không kiểm soát tốt đường huyết, huyết áp và mỡ máu.

• Tim mạch: tăng nguy cơ bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim và đột quỵ.
• Thận: tổn thương cầu thận, tiểu đạm, suy giảm chức năng thận.
• Mắt: bệnh võng mạc tiểu đường, phù hoàng điểm, giảm thị lực.
• Thần kinh: tê bì, đau rát, giảm cảm giác ở bàn chân.
• Bàn chân: vết loét lâu lành, nhiễm trùng, nguy cơ đoạn chi nếu xử lý muộn.
• Da và nhiễm trùng: da khô, ngứa, nhiễm nấm hoặc nhiễm khuẩn tái phát.

Bạn nên đi khám sớm nếu đường huyết thường xuyên cao hơn mục tiêu bác sĩ đặt ra, khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân nhanh, mệt bất thường, nhìn mờ, tê bì bàn chân, có vết thương lâu lành hoặc có biểu hiện hạ đường huyết lặp lại.

Phụ nữ mang thai, người đang bị sốt, nhiễm trùng, nôn ói, ăn uống kém hoặc đang dùng thuốc tiểu đường cũng nên được bác sĩ đánh giá sớm khi có dấu hiệu bất thường.

Bệnh tiểu đường tuýp 2 có thể kiểm soát tốt nếu được phát hiện sớm, theo dõi đúng chỉ số và duy trì lối sống phù hợp. Người bệnh nên kết hợp ăn uống hợp lý, vận động đều, dùng thuốc đúng chỉ định, khám định kỳ và sử dụng thiết bị theo dõi tại nhà như một công cụ hỗ trợ. YSalus đồng hành cùng bạn trong hành trình chăm sóc sức khỏe chủ động, từ ghi nhận dữ liệu, theo dõi chỉ số đến kết nối tư vấn khi cần.